Dawa za Mitishamba Tanzania: Je, Zinafaa Kuaminiwa au Zina Madhara kwa Afya?
Dawa za mitishamba si jambo la kubezwa, lakini pia si jambo la kuaminiwa kwa upana bila tahadhari. Jibu sahihi ni la kati: baadhi ya tiba za mitishamba zinaweza kuwa na matumizi halisi, hasa pale zinapotumika kwa usahihi, kwa bidhaa zinazotambulika, au chini ya usimamizi wa mtaalamu anayefahamika. Lakini si kila dawa ya mitishamba ni salama, si kila madai yake ni ya kweli, na si kila “ya asili” haina madhara. Shirika la Afya Duniani linaeleza kuwa tiba za jadi ni sehemu muhimu ya huduma za afya katika jamii nyingi, lakini pia linasisitiza umuhimu wa udhibiti, usalama, ubora, na ufuatiliaji wa madhara. (World Health Organization)Kwa Tanzania, mjadala huu ni muhimu zaidi kwa sababu matumizi ya tiba za jadi na mitishamba ni sehemu ya maisha ya watu wengi. Kisheria, Tanzania ina The Traditional and Alternative Medicines Act inayoweka mfumo wa kukuza, kudhibiti, na kusimamia tiba za jadi na tiba mbadala, pamoja na baraza la kitaaluma la Traditional and Alternative Health Practitioners Council chini ya Wizara ya Afya. Wakati huohuo, TMDA imeeleza katika miongozo yake kuwa inahusika na udhibiti wa bidhaa za dawa za mitishamba za aina fulani za kibiashara, lakini katika FAQ zake inatofautisha kwamba traditional medicines zinasimamiwa na Baraza la Tiba Asili na Mbadala, si TMDA. (Ministry of Health Tanzania)
Kwa hiyo, swali la “zinafaa kuaminiwa?” haliwezi kujibiwa kwa “ndiyo” au “hapana” pekee. Linapaswa kujibiwa hivi: zinaweza kuaminika kwa kiwango fulani pale kuna utambulisho wa bidhaa au mtoa huduma, matumizi yenye mipaka, na tahadhari za kiafya; lakini zinaweza pia kuwa chanzo cha madhara makubwa pale zinapotumiwa kiholela, kuchanganywa na dawa za hospitali bila ushauri, au kununuliwa kwa madai yasiyothibitishwa.
Kwa nini watu wengi huamini dawa za mitishamba?
Sababu zipo wazi. Kwanza, ni sehemu ya utamaduni na historia ya tiba katika jamii nyingi za Tanzania. Pili, mara nyingi hupatikana kwa urahisi na kwa gharama ndogo kuliko matibabu ya kawaida. Tatu, watu wengi huziona kama “za asili,” na hivyo kudhani zina usalama wa moja kwa moja. WHO inatambua umuhimu wa tiba za jadi katika mifumo mingi ya afya, lakini haijawahi kusema kwamba kila tiba ya asili ni salama au inafaa kwa kila ugonjwa. (World Health Organization)Tatizo linaanzia hapo: neno “asili” si sawa na “salama.” Sumu nyingi duniani pia ni za asili. Hivyo, chanzo cha mmea peke yake hakitoshi kuthibitisha usalama wake.
Je, dawa za mitishamba zinaweza kufanya kazi kweli?
Ndiyo, zinaweza. Baadhi ya dawa za kisasa hata zimejengwa juu ya misombo inayotokana na mimea. Lakini hilo halimaanishi kila mmea au kila mchanganyiko unaouzwa mitaani una ushahidi wa matibabu. WHO inaeleza kwamba tiba za jadi na bidhaa za mimea zinahitaji tathmini ya ubora, usalama, na matumizi sahihi. Hivyo, uwezekano wa “kufanya kazi” upo, lakini unahitaji kutenganishwa na madai ya kibiashara au simulizi za ushuhuda binafsi. (World Health Organization)Kwa lugha rahisi, kuna tofauti kubwa kati ya:
mmea wenye historia ya matumizi,
bidhaa iliyotengenezwa kwa viwango vinavyoeleweka,
na dawa inayodai kutibu kila kitu kuanzia kisukari, presha, vidonda vya tumbo, nguvu za kiume, hadi saratani.
Madai ya aina ya mwisho ndiyo sehemu hatari zaidi.
Hatari kuu za dawa za mitishamba
Tatizo la kwanza ni madhara ya moja kwa moja kwenye mwili. NCCIH ya Marekani inaeleza wazi kwamba bidhaa za mitishamba na supplements zinaweza kuwa na sumu ya moja kwa moja au madhara mengine, na si sahihi kudhani kwamba ni salama kwa sababu tu zinatokana na mimea. NHS pia inaonya kwamba dawa za mitishamba zinaweza kusababisha athari za pembeni kama dawa nyingine. (NCCIH)Tatizo la pili ni mwingiliano na dawa za hospitali. WHO ilichapisha mwongozo wa kiufundi kuhusu mwingiliano kati ya dawa za mitishamba na dawa nyingine, ikionyesha kuwa hili ni eneo muhimu la usalama. NCCIH pia inaeleza kuwa baadhi ya mitishamba inaweza kuongeza au kupunguza nguvu ya dawa nyingine, na kusababisha dawa kuwa kali kupita kiasi au zifanye kazi vibaya. Hii ni hatari hasa kwa watu wanaotumia dawa za presha, kisukari, warfarin, dawa za moyo, dawa za UKIMWI, dawa za usingizi, au dawa za kuzuia kuganda kwa damu. (World Health Organization)
Tatizo la tatu ni uchafuzi au kuchanganywa na viambato visivyojulikana. NCCIH inaorodhesha uchafuzi na hata kuchanganywa kwa bidhaa za mitishamba na active pharmaceutical agents kama moja ya matatizo ya usalama. Hii ina maana kwamba bidhaa inaweza kuuzwa kama “ya asili” lakini ikawa imechanganywa na dawa nyingine kisiri, au ikawa imechafuliwa wakati wa utengenezaji. (NCCIH)
Tatizo la nne ni kutotambua mmea sahihi au dozi sahihi. WHO imeonya kuwa madhara yanaweza kusababishwa na kutumia spishi isiyo sahihi ya mmea, kutumia dozi mbaya, au kutumia dawa ya mitishamba vibaya. Hili ni tatizo kubwa katika mazingira ambayo dawa huuzwa bila maelekezo ya kuaminika au bila viwango vya wazi vya kipimo. (Iris)
Tatizo la tano ni kuchelewa kutafuta matibabu sahihi. Hili mara nyingi ndilo lenye madhara makubwa zaidi kuliko dawa yenyewe. Mtu anaweza kuwa na dalili za ugonjwa mkubwa kama shinikizo la damu, kisukari, kifua kikuu, saratani, ugonjwa wa figo au ini, halafu akatumia mitishamba kwa miezi mingi huku ugonjwa ukiendelea kimya.
Ni wakati gani dawa za mitishamba zinapaswa kutazamwa kwa mashaka makubwa?
Kuna viashiria vya hatari vinavyopaswa kuwasha taa nyekundu mara moja.Ukisikia dawa inadai kutibu karibu kila ugonjwa, hiyo ni ishara mbaya. Tiba halali mara nyingi huwa na matumizi maalum, si ya kila kitu.
Ukiona bidhaa haina jina la wazi, kiambato, kipimo, tahadhari, au maelekezo yanayoeleweka, hiyo ni ishara nyingine mbaya.
Ukisikia tangazo linasema “hakuna madhara kabisa kwa sababu ni ya asili,” hiyo si lugha ya kitaalamu ya afya. NHS inaeleza wazi kuwa dawa za mitishamba zinaweza kuwa na athari za pembeni na zinaweza zisiwe salama kwa baadhi ya watu. (nhs.uk)
Ukiona mtu anakushauri uache dawa zako za hospitali ghafla na ubadilishe kwa mitishamba pekee, hapo hatari ni kubwa zaidi. WHO na NCCIH zote zinaonya kuhusu mwingiliano na matumizi ya pamoja bila usimamizi. (World Health Organization)
Makundi ambayo yanapaswa kuwa makini zaidi
Wanawake wajawazito, wanaonyonyesha, watoto, wazee, na watu wenye magonjwa sugu wanapaswa kuwa waangalifu zaidi. NCCIH inaeleza kuwa supplements nyingi hazijafanyiwa tathmini ya kutosha kwa wajawazito, wanaonyonyesha au watoto. NHS SPS pia inaonya juu ya matumizi ya herbal products kwa kunyonyesha na kabla ya upasuaji, kwa sababu baadhi yanaweza kuathiri damu kuganda, ini, figo au hata dawa za usingizi na usingizi wa upasuaji. (NCCIH)Kwa hiyo, kwa mtu mwenye presha, kisukari, ugonjwa wa moyo, ugonjwa wa figo, ugonjwa wa ini, saratani, au anayesubiri upasuaji, kutumia mitishamba bila ushauri wa daktari au mfamasia si jambo salama.
Tanzania inasemaje kisheria?
Tanzania haitibu suala hili kama eneo lisilo na sheria. The Traditional and Alternative Medicines Act iliweka mfumo wa kudhibiti na kusimamia tiba za jadi na tiba mbadala, pamoja na kuanzisha Baraza la Tiba Asili na Mbadala. Wizara ya Afya pia inaliorodhesha baraza hilo kama moja ya mabaraza ya kitaaluma chini yake. (Ministry of Health Tanzania)Wakati huohuo, TMDA ina miongozo kuhusu herbal medicinal products za kibiashara na pia inaeleza katika ripoti na miongozo yake umuhimu wa usalama wa dawa na ufuatiliaji wa madhara. Lakini FAQ ya TMDA inaweka tofauti wazi kwamba traditional medicines zinasimamiwa na Traditional and Alternative Health Practitioners Council. (Tanzania Meteorological Agency)
Tafsiri ya vitendo ni hii: si kila kitu kinachoitwa “dawa ya mitishamba” kiko kwenye kiwango kimoja cha udhibiti. Ndiyo maana ni muhimu zaidi kwa mtumiaji kuuliza maswali kuhusu chanzo, usajili, na mtoa huduma.
Jinsi ya kuzipima kwa akili kabla ya kutumia
Jedwali hili linaonyesha tofauti kati ya dalili za uaminifu na dalili za tahadhari:| Kigezo | Kinachoaminisha zaidi | Kinachotia shaka |
|---|---|---|
| Madai | Yanataja matumizi maalum | Yanadai kutibu karibu kila ugonjwa |
| Maelekezo | Kipimo, tahadhari na matumizi yanaeleweka | Hakuna kipimo sahihi au maelezo ya kutosha |
| Chanzo | Mtoa huduma au bidhaa inayotambulika | Muuzaji asiyejulikana au tangazo la mitandaoni pekee |
| Usalama | Anakueleza madhara na mwingiliano unaowezekana | Anasema “haina madhara kabisa” |
| Historia ya mgonjwa | Anauliza dawa unazotumia na hali zako | Hakuna uchunguzi wowote, anakupa dawa moja kwa kila mtu |
| Ufuatiliaji | Anakushauri ufuatiliaji wa dalili | Anakukataza kwenda hospitali |
Unapaswa kufanya nini kabla ya kutumia?
Mwanzoni kabisa, mjulishe daktari au mfamasia wako kama unatumia au unataka kutumia dawa ya mitishamba. Hii ni muhimu hasa kama tayari unatumia dawa za hospitali. WHO na NCCIH zinasisitiza umuhimu wa kuzingatia mwingiliano kati ya dawa hizi mbili. (World Health Organization)Pili, epuka kutumia bidhaa isiyo na maelezo ya wazi ya yaliyomo ndani, kipimo, au mtengenezaji.
Tatu, usitumie dawa ya mitishamba kama mbadala wa matibabu ya dharura au ugonjwa mkubwa bila ushauri wa kitaalamu. Maumivu ya kifua, kupumua kwa shida, presha kali, sukari kupanda sana, dalili za kiharusi, homa ya muda mrefu, au uvimbe usioeleweka si mambo ya kuanza nayo kwa tiba ya majaribio.
Nne, kuwa makini zaidi kama una mimba, unanyonyesha, una ugonjwa wa ini au figo, au unatarajia kufanyiwa upasuaji ndani ya wiki chache zijazo. (SPS - Specialist Pharmacy Service)
Je, ziaminike au zikataliwe kabisa?
Msimamo wa busara si kuzikubali zote wala kuzikataa zote. Msimamo wa busara ni huu:Dawa za mitishamba zinaweza kuwa na nafasi katika afya, lakini zinapaswa kuangaliwa kwa kiwango kilekile cha tahadhari kinachotumika kwa dawa nyingine zote. WHO inatambua nafasi ya tiba za jadi, lakini pia inasisitiza ubora, usalama, udhibiti, na ufuatiliaji wa madhara. (World Health Organization)
Kwa hiyo, swali si “ni za asili au si za asili?” Swali sahihi ni:
Je, matumizi yake yanaeleweka?
Je, usalama wake umezingatiwa?
Je, inaweza kuingiliana na dawa nyingine?
Je, mgonjwa anachelewesha matibabu sahihi?
Hitimisho
Kwa Tanzania, dawa za mitishamba si za kubezwa wala si za kuaminika kipofu. Zinaweza kuwa na manufaa katika mazingira fulani, lakini pia zinaweza kusababisha madhara kutokana na dozi zisizo sahihi, uchafuzi, utambuzi mbaya wa mmea, kuchelewa kutibiwa, au mwingiliano na dawa za hospitali. Sheria za Tanzania zinatambua na kusimamia eneo hili kupitia mfumo wa tiba asili na mbadala, huku pia kukiwa na udhibiti wa baadhi ya herbal medicinal products za kibiashara. (Ministry of Health Tanzania)Kwa sentensi moja: ziaminike kwa tahadhari, si kwa upofu.
Ninaweza kuibadilisha hii kuwa toleo refu zaidi la blogu, lenye jedwali la “madai dhidi ya ukweli” na sehemu ya “makosa 10 ya kuepuka unapochagua dawa ya mitishamba.”