Afya Kazini Tanzania: Sheria na Haki za Wafanyakazi Kuhusu Mazingira ya Kazi Salama
Afya na usalama kazini si suala la hiari kwa mwajiri. Tanzania Bara ina mfumo wa kisheria unaotambua wazi kwamba mfanyakazi ana haki ya kufanya kazi katika mazingira salama na yenye kulinda afya yake. Msingi mkuu wa eneo hili ni The Occupational Health and Safety Act, 2003, huku utekelezaji wake ukisimamiwa na Occupational Safety and Health Authority (OSHA). OSHA yenyewe inaeleza kwamba imeanzishwa kama wakala wa serikali wa kusimamia usalama na afya mahali pa kazi Tanzania Bara, na kazi zake ni pamoja na ukaguzi wa maeneo ya kazi, tathmini za hatari, uchunguzi wa ajali, pamoja na ushauri wa kitaalamu kuhusu afya na usalama kazini. (OSHA)Kwa lugha rahisi, sheria haimlindi mfanyakazi tu pale ajali inapotokea. Inataka ajali na magonjwa ya kazini yazuiwe mapema. Hii ndiyo maana sheria inazungumzia wajibu wa mwajiri kuandaa mazingira salama, kutoa vifaa kinga, kutoa maelekezo na mafunzo, kusimamia matumizi salama ya mashine na kemikali, pamoja na kuruhusu ukaguzi wa OSHA. Kwa hiyo, mada ya afya kazini Tanzania si ya viwandani pekee; inahusu pia ofisi, maghala, migodi, hospitali, shule, maeneo ya ujenzi, usafirishaji, hoteli, na maeneo mengine ya ajira. (OSHA)
Sheria kuu inayosimamia afya na usalama kazini
Sheria kuu inayotumika ni Occupational Health and Safety Act, 2003. OSHA inaieleza sheria hiyo kama moja ya nyenzo zake kuu za kisheria, sambamba na sera ya taifa ya OHS na kanuni zake. Aidha, huduma rasmi za OSHA zinaonyesha kuwa wamiliki au waendeshaji wa maeneo ya kazi wanatakiwa kusajili maeneo yao ya kazi na OSHA kwa mujibu wa sheria hiyo ili yaweze kufikiwa kwa huduma nyingine za afya na usalama kazini kama ukaguzi na usimamizi wa viwango. (OSHA)Mbali na sheria hiyo, kuna mfumo unaohusiana na fidia ya majeraha au magonjwa yatokanayo na kazi kupitia Workers Compensation Fund (WCF). Tovuti ya WCF inaeleza kwamba lengo lake ni kutoa fidia ya haki kwa wafanyakazi wanaopata majeraha ya kazini au wanaopata magonjwa ya kikazi, na kwa wategemezi wao pale mfanyakazi anapofariki kutokana na mazingira ya kazi. Hii inaonyesha kwamba mfumo wa Tanzania una sehemu mbili kuu: kwanza, kuzuia hatari kupitia OSHA; pili, kushughulikia fidia pale madhara yanapotokea kupitia mfumo wa workers’ compensation. (WCF Portal)
Mwajiri anatakiwa kufanya nini kisheria?
Sheria ya afya na usalama kazini inamwekea mwajiri wajibu wa msingi wa kuhakikisha afya, usalama na ustawi wa wafanyakazi wake kazini. Muhtasari unaotolewa na WageIndicator ukinukuu vifungu vya sheria unaonyesha kuwa mwajiri anatakiwa kutoa vifaa kinga kwa wafanyakazi wanaofanya kazi hatarishi, kutoa maelekezo, mafunzo na usimamizi unaohitajika, na kuhakikisha mazingira ya kazi hayawaweki wafanyakazi kwenye hatari zisizo za lazima. Pia sheria hairuhusu gharama za vitu vinavyotakiwa kutolewa kwa mujibu wa sheria kubebwa na mfanyakazi kwa njia ya makato ya mshahara. (WageIndicator)Hiyo ina maana ya vitendo kwamba mwajiri anapaswa kufanya mambo kama haya: kutambua hatari zilizopo mahali pa kazi, kuweka mashine na vifaa katika hali salama, kudhibiti kelele, vumbi, kemikali, moto, umeme na hatari nyingine za kikazi, kuwapa wafanyakazi vifaa kinga vinavyofaa kazi zao, kuwaelekeza namna salama ya kufanya kazi, na kusimamia utekelezaji wa taratibu hizo kila siku. OSHA pia inaeleza wazi kwamba ukaguzi wake unahusu maeneo kama usalama wa umeme, pressure vessels, lifting appliances, construction activities, pamoja na tathmini za hatari na uchunguzi wa ajali. (OSHA)
Kwa hiyo, mwajiri hawezi kujitetea kwa kusema “nilikuwa sijui” ikiwa mazingira ya kazi yalikuwa hatarishi kwa kiwango kilichoonekana wazi. Kisheria, jukumu la kupanga kazi salama lipo kwa mwajiri au msimamizi wa eneo la kazi.
Haki kuu za mfanyakazi kuhusu mazingira salama ya kazi
Mfanyakazi nchini Tanzania ana haki kadhaa muhimu, hata kama sheria mara nyingi huzieleza kupitia wajibu wa mwajiri na utaratibu wa ukaguzi. Haki hizo zinaweza kuelezwa kwa namna rahisi hivi:| Haki ya mfanyakazi | Maana yake kwa vitendo |
|---|---|
| Haki ya mazingira salama | Kazi isifanyike katika mazingira yanayoweka maisha au afya kwenye hatari zisizo za lazima |
| Haki ya vifaa kinga | PPE itolewe pale kazi ina hatari, na isitolewe kwa gharama ya mfanyakazi |
| Haki ya taarifa | Mfanyakazi afahamu hatari za kazi, kemikali, mashine, na tahadhari zinazotakiwa |
| Haki ya mafunzo | Asipewe kazi ya hatari bila maelekezo, mafunzo na usimamizi unaofaa |
| Haki ya kulalamika | Anaweza kutoa taarifa ya hatari au ukiukwaji kwa OSHA |
| Haki ya kushiriki ukaguzi | Mwakilishi wa wafanyakazi anaweza kushiriki sehemu ya ukaguzi wa OSHA |
| Haki ya kutolipiziwa kisasi | Hatakiwi kuadhibiwa kwa kushiriki ukaguzi au kulalamikia hatari |
| Haki ya kufidiwa | Akiumia au kupata ugonjwa wa kazini, anaweza kuwa na haki ya madai ya fidia chini ya WCF |
Vifaa kinga na gharama zake
Moja ya migogoro ya kawaida mahali pa kazi ni nani anapaswa kugharamia vifaa kinga kama helmet, gloves, mask, boots, goggles, ear protection au reflective vest. Msimamo wa sheria ni kwamba mwajiri ndiye mwenye wajibu wa kutoa vifaa hivyo pale kazi inapohitaji ulinzi huo, na si halali kumhamishia mfanyakazi mzigo huo kwa makato ya mshahara kwa vitu vinavyotakiwa kutolewa chini ya sheria. Hili limeelezwa kwa muhtasari katika maelezo ya sheria yanayonukuu vifungu vinavyohusu PPE, bathing facilities, medical examinations na katazo la makato kwa vitu vinavyotolewa chini ya sheria ya OHS. (WageIndicator)Kwa vitendo, mfanyakazi wa ujenzi anayefanya kazi juu, mfanyakazi wa kiwandani anayekabiliwa na vumbi au kemikali, fundi umeme, mfanyakazi wa maabara, au mfanyakazi wa mgodini hapaswi kuambiwa “nunua mwenyewe vifaa vyako vya msingi vya usalama” kama hivyo ni sehemu ya mahitaji ya kisheria ya kazi hiyo. Mwajiri anaweza kuwa na sera za ndani kuhusu utunzaji au uharibifu wa vifaa, lakini wajibu wa msingi wa kuvitoa unabaki upande wa mwajiri.
Mafunzo, maelekezo na usimamizi
Sheria ya afya na usalama kazini haitoshi kwa kuweka mabango ya “danger” ukutani. Inahitaji mwajiri kutoa mafunzo na maelekezo yanayolingana na kazi anayopewa mfanyakazi. WageIndicator, ikiweka muhtasari wa sheria hiyo, inaeleza kuwa ni jukumu la mwajiri kutoa instruction, training and supervision ya kutosha ili kuhakikisha afya na usalama kazini, na kwamba mfanyakazi anatakiwa kufahamishwa kuhusu kazi anayofanya, vitu anavyoshughulikia, na mashine anazotumia. (WageIndicator)Hii ina maana kwamba mwajiri akimuweka mfanyakazi kwenye mashine hatarishi bila kumfundisha, au akampeleka kwenye eneo lenye kemikali bila kumweleza tahadhari na namna ya kutumia PPE, anakuwa ameongeza hatari ya ajali na pia amejiweka kwenye ukiukwaji wa wajibu wake wa kisheria. Katika ajali nyingi za kazini, chanzo si kutokuwepo kwa sheria, bali kutotekelezwa kwa mafunzo na usimamizi wa kila siku.
Wajibu wa mfanyakazi pia upo
Sheria hailengi kumwekea mzigo mwajiri pekee. Mfanyakazi naye ana wajibu wa kutumia vifaa kinga kwa usahihi, kufuata maelekezo ya usalama, kutoharibu au kutumia vibaya vifaa vilivyowekwa kwa ajili ya ulinzi, na kutoa taarifa pale anapoona hali isiyo salama au isiyo ya kiafya. Muhtasari wa sheria unaeleza wazi kuwa mfanyakazi anatakiwa kutumia vifaa vya kinga kwa uangalifu, kulinda afya yake na ya wengine, na kuripoti hali hatarishi kwa mwajiri au mwakilishi wa afya na usalama. (WageIndicator)Kwa hiyo, mfanyakazi hawezi kujitetea kwa urahisi iwapo alikataa kwa makusudi kuvaa vifaa kinga alivyopatiwa au alizima mifumo ya usalama ya mashine kinyume na maelekezo. Mfumo wa sheria unatarajia ushirikiano wa pande zote mbili: mwajiri kutoa mazingira salama, na mfanyakazi kutekeleza taratibu za usalama kwa uaminifu.
Je, mfanyakazi anaweza kulalamika kwa OSHA?
Ndiyo. Hili ni mojawapo ya maeneo muhimu zaidi ya haki za mfanyakazi. Kanuni za ukaguzi za 2015 zinaonyesha wazi kwamba wafanyakazi au wawakilishi wao wana haki ya kutoa malalamiko OSHA kuhusu hatari za afya na usalama kazini. OSHA pia ina ukurasa rasmi wa mawasiliano na sehemu ya feedback and complaints, pamoja na namba za mawasiliano na barua pepe ya taasisi. Tovuti yao inaonyesha mawasiliano ya makao makuu pamoja na namba ya bure 0800110091/2 na anwani ya barua pepe ya taasisi. (Tiseza Procedures)Hii ni muhimu sana kwa sababu wafanyakazi wengi hudhani lazima kwanza waende mahakamani. Mara nyingi hatua ya kwanza yenye mantiki ni kurekodi tatizo kwa ndani, kisha kulifikisha kwa OSHA pale mwajiri hashughulikii hatari hiyo au pale hatari ni kubwa na ya haraka. Mfanyakazi au mwakilishi wa wafanyakazi pia ana haki ya kushiriki katika mchakato wa ukaguzi na kuzungumza na mkaguzi bila mwajiri kuwepo. Huo ni ulinzi muhimu dhidi ya hofu ya kulazimishwa kunyamaza.
Ulinzi dhidi ya kulipiziwa kisasi
Sheria na kanuni zinazohusu ukaguzi zinaweka msingi kwamba mfanyakazi hapaswi kuadhibiwa kwa kushiriki ukaguzi au kwa kuhusika katika masuala ya usalama na afya. Kanuni za mwaka 2015 zinasema wazi kwamba wafanyakazi wanapaswa kuwa huru dhidi ya hatua za nidhamu kwa kushiriki ukaguzi. Hii haimaanishi kila mgogoro wa nidhamu ni haramu, lakini ina maana mwajiri hawezi kutumia tishio la kufukuza kazi, kumhamisha mfanyakazi, kumpunguzia mshahara, au kumtenga kwa sababu tu ameripoti hatari au ameshirikiana na OSHA kwenye ukaguzi. (Tiseza Procedures)Kwa vitendo, huu ni ulinzi wa msingi sana. Bila huo, sheria za usalama zingebaki kwenye makaratasi kwa sababu wafanyakazi wengi wasingeweza kusema ukweli kuhusu mazingira ya kazi.
Nini hutokea mfanyakazi akipata ajali au ugonjwa wa kazini?
Pale mfanyakazi anapoumia, kupata ulemavu, kuugua ugonjwa wa kikazi, au kufariki kutokana na kazi, mfumo wa fidia wa Tanzania Bara huingia kupitia Workers Compensation Fund. WCF inaeleza kuwa imeundwa kutoa fidia ya haki kwa wafanyakazi wanaopata majeraha au magonjwa yatokanayo na kazi, na kwa wategemezi wa mfanyakazi aliyefariki. Kanuni za fidia za mwaka 2016 zinaonyesha pia utaratibu wa notification ya ajali, ugonjwa wa kikazi au kifo, na kuwepo kwa madai ya fidia yanayowasilishwa ndani ya muda maalum. Muhtasari wa kanuni hizo unaonyesha kuwa kwa kawaida claim ya fidia inapaswa kuwasilishwa ndani ya miezi 12 tangu ajali, ugonjwa au kifo, na mwajiri anatakiwa kuifikisha kwa Mkurugenzi Mkuu wa WCF ndani ya siku saba za kazi baada ya kuipokea. (WCF Portal)Hii ina maana kwamba mfanyakazi akiumia kazini hapaswi kuishia kwenye kauli ya “pole” kutoka kwa mwajiri. Anapaswa kufahamu kama tukio hilo limefanyiwa taarifa rasmi, kama matibabu yanatolewa, na kama haki yake ya madai ya fidia imehifadhiwa ndani ya utaratibu wa WCF.
Mambo ya msingi ambayo mfanyakazi anapaswa kufanya anapoona eneo la kazi si salama
Mfanyakazi mwenye tahadhari anapaswa kufanya mambo yafuatayo haraka:| Hatua | Kwa nini ni muhimu |
|---|---|
| Andika au hifadhi ushahidi wa hatari | Kusaidia kuthibitisha tatizo lilikuwepo |
| Toa taarifa kwa msimamizi au mwajiri | Kutoa nafasi ya marekebisho ya ndani |
| Wasiliana na mwakilishi wa afya na usalama kama yupo | Kuimarisha ufuatiliaji wa ndani |
| Hifadhi rekodi za ujumbe, barua au ripoti | Kusaidia iwapo kutatokea mgogoro |
| Wasiliana na OSHA kama hatari inaendelea au ni kubwa | Kuomba ukaguzi au hatua za kisheria |
| Pata matibabu na kumbukumbu za kitabibu kama umeathirika | Muhimu kwa afya yako na madai yoyote ya baadaye |
| Fuatilia WCF kama kuna jeraha au ugonjwa wa kazini | Kulinda haki yako ya fidia |
Nafasi ya ukaguzi wa OSHA
OSHA yenyewe inaeleza kwamba hufanya ukaguzi wa kawaida na maalum katika maeneo ya kazi ili kuhakikisha kuwepo kwa mifumo sahihi ya OHS inayolinda wafanyakazi dhidi ya ajali, magonjwa na vifo vinavyoweza kusababishwa na mazingira hatarishi. Pia hufanya risk assessments, medical surveillance, industrial hygiene surveys na investigations za ajali. Hivyo, katika uhalisia wa kisheria, OSHA si taasisi ya usajili pekee; ni chombo cha udhibiti na utekelezaji. (OSHA)Kwa mfanyakazi, hili ni jambo muhimu kujua kwa sababu linaonyesha kuwa usalama wa kazi si makubaliano ya faragha kati yake na mwajiri tu. Ni suala la udhibiti wa umma chini ya taasisi ya serikali.
Hitimisho
Katika Tanzania Bara, afya na usalama kazini ni haki ya mfanyakazi na wajibu wa mwajiri. Sheria kuu ni Occupational Health and Safety Act, 2003, inayotekelezwa na OSHA, huku mfumo wa fidia kwa majeraha na magonjwa ya kazini ukisaidiwa na Workers Compensation Fund. Mwajiri anatakiwa kutoa mazingira salama, vifaa kinga, mafunzo, taarifa na usimamizi; mfanyakazi ana haki ya kuripoti hatari, kushiriki ukaguzi, kutolipiziwa kisasi, na kudai fidia pale madhara yanapotokea. (OSHA)Kwa sentensi moja: mfanyakazi wa Tanzania hana wajibu wa kukubali mazingira ya kazi hatarishi kana kwamba ni jambo la kawaida; sheria inamtambua, inampa sauti, na inampa njia za ulinzi na madai pale usalama wake unapowekwa rehani. (Tiseza Procedures)
Nikiendelea, naweza kuibadilisha hii kuwa toleo la blogu la SEO lenye meta description, FAQ, na sehemu ya “hatua za kuchukua ukijeruhiwa kazini.”