Sheria za Mgawanyo wa Mali kwa Wanandoa Tanzania: Jinsi Mahakama Inavyoamua
Mgawanyo wa mali kwa wanandoa nchini Tanzania ni eneo ambalo linaibua mabishano mengi, hasa pale ndoa inapovunjika na kila upande ukitaka kujua ana haki gani juu ya nyumba, kiwanja, biashara, gari, mifugo, fanicha, au mali nyingine zilizopatikana wakati wa ndoa. Watu wengi hudhani kwamba mali hugawanywa moja kwa moja kwa nusu kwa nusu, au kwamba jina lililoandikwa kwenye hati ndilo linaamua kila kitu. Kisheria, msimamo wa mahakama si huo. Mahakama huanza kwa kuchunguza aina ya mali inayobishaniwa, namna ilivyopatikana, mchango wa kila mwenza, na mazingira ya familia kwa ujumla. Sheria kuu inayotumika Tanzania Bara ni Law of Marriage Act, 1971, hasa kifungu cha 114, ambacho kinaipa mahakama mamlaka ya kuagiza mgawanyo wa mali za ndoa wakati wa kutoa au baada ya kutoa amri ya talaka au kutengana. (Tanzlii)Kifungu hicho ni muhimu sana kwa sababu kinaweka msingi wa hoja nzima ya “mali za ndoa” au matrimonial assets. Sheria haisemi kwamba kila mali ya mume au mke ni ya kugawanywa. Inazungumzia mali iliyopatikana wakati wa ndoa kwa juhudi za pamoja, na pia inatambua kwamba hata mali iliyokuwa ya mmoja kabla ya ndoa inaweza kuingia kwenye mgawanyo ikiwa iliboreshwa kwa kiasi kikubwa wakati wa ndoa na juhudi za mwenza mwingine au juhudi za pamoja. Hapo ndipo mahakama hujenga uchambuzi wake: si suala la umiliki wa juu juu, bali ni suala la mchango, maendeleo ya mali, na uhusiano wa mali hiyo na maisha ya ndoa. (TanzLII)
Kwa hiyo, swali la kwanza ambalo mahakama hujiuliza si “hati ina jina la nani?” bali ni “je, hii ni mali ya ndoa?” Hili ni swali la msingi sana. Kama mali ilipatikana wakati wa ndoa kupitia mapato ya familia, biashara ya pamoja, ujenzi uliofanywa kwa kushirikiana, au juhudi ambazo kwa namna moja au nyingine zilihusisha mchango wa kila upande, basi uwezekano wa kuhesabika kama mali ya ndoa huwa mkubwa. Hata hivyo, kama mali ni ya kabla ya ndoa na hakuna ushahidi kwamba iliboreshwa kwa mchango wa mwenza mwingine, mahakama inaweza kuamua kwamba si mali ya kugawanywa. Katika maamuzi ya karibuni, mahakama zimeendelea kushikilia msimamo huo: mali ya kabla ya ndoa si ya kugawanywa kwa sababu tu watu walikuwa kwenye ndoa; lazima ionekane namna ilivyoingizwa katika juhudi za pamoja au kuboreshwa kwa kiwango kikubwa ndani ya ndoa. (Tanzlii)
Jambo la pili muhimu ni maana ya “mchango.” Katika uelewa wa kawaida, watu wengi hulazimisha mchango wa fedha pekee. Lakini sheria ya Tanzania na tafsiri za mahakama zimekwenda mbali zaidi. Mchango unaweza kuwa fedha, mali, au kazi. Kazi hapa haimaanishi ajira rasmi tu. Inaweza kujumuisha kazi za nyumbani, kulea watoto, kumhudumia mwenza, kusimamia nyumba, kusaidia shughuli za kilimo, biashara ya familia, ujenzi, au utunzaji wa mazingira ambayo yaliwezesha mwenza mwingine kuzalisha kipato. Hii ndiyo sababu kesi maarufu ya Mohamed vs Sefu ya mwaka 1983 imeendelea kuwa rejea kuu katika eneo hili: Mahakama ya Rufani ilikubali kwamba huduma za nyumbani za mke zinaweza kuhesabika kama mchango katika upatikanaji wa mali za ndoa. (TanzLII)
Hata hivyo, ni muhimu kuelewa kwa usahihi kilichotamkwa katika mstari huo wa sheria. Mahakama haikusema kwamba kila mchango wa nyumbani unazaa mgawanyo wa moja kwa moja wa asilimia 50 kwa 50. Kilichosisitizwa ni kwamba huduma za nyumbani si za kubezwa au kuondolewa kabisa kwenye hesabu ya mali. Zinapaswa kuthaminiwa kama mchango halali. Kiasi cha mgawo, kwa hiyo, kinategemea ushahidi wa kesi husika. Kama upande mmoja alijenga, kulipa, kusimamia, na kubeba mzigo mkubwa wa kifedha, huku mwingine akitoa mchango wa nyumbani au wa usimamizi wa familia, mahakama itapima uzito wa kila aina ya mchango. Hivyo, mchango wa nyumbani ni wa kweli kisheria, lakini kiwango chake hupimwa kulingana na mazingira ya kila ndoa na kila mali. (TanzLII)
Kifungu cha 114(2) kinaonyesha mambo kadhaa ambayo mahakama inapaswa kuyazingatia. Miongoni mwa hayo ni mila za jamii ambayo wanandoa wanatoka, kiwango cha mchango wa kila upande katika fedha, mali au kazi, madeni yaliyokopwa kwa manufaa ya pamoja, na mahitaji ya watoto wa ndoa kama wapo. Baada ya kuangalia hayo yote, sheria inasema mahakama “itaelekea kwenye usawa wa mgawanyo.” Hapa ndipo watu wengi huona neno “usawa” na kudhani maana yake ni nusu kwa nusu kila wakati. Lakini kimahakama, “incline towards equality” si amri ya mgawanyo wa lazima wa asilimia 50 kwa 50 katika kila kesi; ni mwelekeo wa kuanzia baada ya kutathmini mambo yote ya msingi. (TanzLII)
Kwa maana hiyo, mgawanyo wa 50/50 unaweza kutokea, lakini si sheria ya lazima inayotumika kwa kila ndoa bila uchambuzi. Pale ushahidi unaonyesha kuwa juhudi zilikuwa za karibu sawa, au pale hakuna ushahidi wa kutosha kuonyesha tofauti kubwa ya mchango, mahakama inaweza kufikia mgawanyo wa karibu sawa. Ndivyo ilivyoonekana katika kesi ya Rahisi Juma Nanyange vs Siaba Saidi ya mwaka 2020, ambapo mgawanyo wa usawa uliendelea kwa sababu hakukuwa na ushahidi wa kutosha kuondoa msingi wa usawa uliowekwa na sheria. Hii inaonyesha kuwa 50/50 ni matokeo yanayowezekana, lakini hutegemea ushahidi, si hisia. (TanzLII)
Vilevile, kuna hali ambapo mahakama inaweza kutoa mgawo usio sawa. Kwa mfano, kama upande mmoja alithibitisha kwamba alitoa sehemu kubwa ya fedha za kununua kiwanja, gharama za ujenzi, usimamizi wa mradi, na marekebisho ya baadaye, wakati mwingine alitoa mchango mdogo au wa kiwango cha chini zaidi, mahakama inaweza kugawa mali kwa uwiano tofauti, kama 60/40 au 70/30, kulingana na uzito wa ushahidi. Sheria ya Tanzania kwa hiyo haijafungwa kwenye fomula ngumu; imejengwa juu ya kanuni ya haki, ushahidi, na uhalisia wa mchango wa wanandoa. (TanzLII)
Eneo lingine muhimu ni mali ya kabla ya ndoa. Hapa watu wengi huamini kwamba mali ya kabla ya ndoa haiwezi kuguswa kabisa. Huo si msimamo kamili wa sheria. Kifungu cha 114(3) kinaweka wazi kwamba mali iliyokuwa ya mmoja kabla ya ndoa inaweza kuhesabika katika mgawanyo ikiwa iliboreshwa kwa kiasi kikubwa wakati wa ndoa na juhudi za mwenza mwingine au juhudi za pamoja. Hivyo, nyumba aliyokuwa nayo mume kabla ya ndoa inaweza kuwa sehemu ya mgogoro wa mgawanyo iwapo mke alichangia sana kuikarabati, kuipanua, kuijengea fremu, kuipandishia thamani, au kuiendesha kama sehemu ya maisha ya pamoja ya kifamilia. Kanuni hiyo imeonekana pia katika maamuzi na muhtasari wa kesi za hivi karibuni. (TanzLII)
Katika mstari huo huo, kesi inayohusishwa sana na kanuni hii ni Anna Kanungha v Andrea Kanungha, ambapo hoja kuu ilikuwa kama mali ya binafsi iliyokuwepo kabla ya ndoa inaweza kugawanywa endapo imeboreshwa sana wakati wa ndoa kwa juhudi za pamoja. Msimamo uliotolewa ni kwamba inawezekana. Hilo ni somo muhimu kwa wanandoa wengi wa Tanzania, hasa wale wanaoingia kwenye ndoa wakiwa tayari na nyumba, mashamba, au mifugo. Mali ya kabla ya ndoa haipotezi tabia yake kwa sababu tu ya ndoa, lakini inaweza kubadilika kisheria iwapo ndoa yenyewe imeongeza thamani au kuibadilisha kwa kiwango kikubwa. (TanzLII)
Pia, lazima izingatiwe kwamba si kila kitu kinachotajwa mahakamani kitakubaliwa kuwa mali ya ndoa. Mtu anayesema, kwa mfano, kwamba kuna nyumba tatu, viwanja viwili, gari, biashara, au akaunti ya fedha anapaswa kuleta ushahidi wa kutosha kuthibitisha kuwepo kwa mali hizo, uhusiano wake na ndoa, na inapowezekana, thamani yake. Mahakama haiwezi kugawa mali inayotajwa kwa maneno tu bila uthibitisho wa kuaminika. Nyaraka kama hati, mikataba ya mauzo, risiti, ushahidi wa malipo, leseni za biashara, hati za usajili wa magari, picha, ushahidi wa mashahidi, au hata historia ya maendeleo ya mali vinaweza kuwa vya msingi sana. Kwa maneno mengine, madai ya mgawanyo lazima yajengwe juu ya ushahidi, si tu juu ya simulizi. (TanzLII)
Hapa ndipo pia umuhimu wa jina kwenye hati unapaswa kueleweka vizuri. Ni kweli kwamba hati inaweza kuwa ushahidi wa umiliki wa kisheria wa awali. Lakini katika mgogoro wa mali za ndoa, jina peke yake si jibu la mwisho. Mali inaweza kuwa imeandikishwa kwa jina la upande mmoja kwa sababu za kiutawala, kifedha, au kimazingira, ilhali kwa uhalisia ilijengwa au kupatikana kwa juhudi za pamoja. Mahakama imekuwa tayari kuchimba zaidi ya maandishi ya hati na kuangalia mchango wa kila mmoja. Hii ni muhimu sana katika mazingira ya Tanzania ambako mara nyingi mali huandikishwa kwa jina la mtu mmoja, hasa mume, hata kama mke alitoa mchango mkubwa wa fedha, kazi, au usimamizi wa familia uliowezesha mali hiyo kupatikana. (TanzLII)
Maslahi ya watoto nayo ni sehemu ya uchambuzi. Kifungu cha 114(2) kinaitaka mahakama kuangalia mahitaji ya watoto wa ndoa, kama wapo. Hii haimaanishi kwamba mali ni ya watoto moja kwa moja katika mgawanyo wa wanandoa, lakini inamaanisha kwamba mahakama haiwezi kuamua mgawanyo kana kwamba watoto hawapo. Ikiwa nyumba fulani ndiyo makazi ya watoto, au ikiwa aina ya mgawanyo itaharibu ustawi wao kwa kiasi kikubwa, hilo linaweza kuathiri jinsi mahakama inavyounda amri yake. Katika baadhi ya mazingira, badala ya kuuza mali moja kwa moja, mahakama inaweza kutengeneza mgawanyo unaolinda kwanza mazingira ya watoto, hasa pale suala la makazi na ustawi wa kila siku linapohusika. (TanzLII)
Madeni nayo hayapuuzwi. Kama mmoja wa wanandoa alikopa kwa manufaa ya familia, kwa ajili ya kujenga nyumba, kuendesha biashara ya familia, kusomesha watoto, au kuboresha maisha ya pamoja, deni hilo linaweza kuhesabiwa katika uchambuzi wa mgawanyo wa mali. Hii ni hoja muhimu kwa sababu wakati mwingine upande mmoja hutaka faida ya mali bila kutambua mzigo wa madeni yaliyosaidia kuipata mali hiyo. Sheria inaitaka mahakama kuangalia “debts owing by either party which were contracted for their joint benefit.” Hiyo ina maana kwamba mgawanyo wa haki hauishii kwenye kuhesabu mali pekee, bali pia kuangalia wajibu uliobebwa kwa niaba ya familia. (TanzLII)
Katika ndoa za wake wengi, sheria ya ndoa Tanzania nayo ina mazingira ya kipekee. Ingawa kifungu cha 114 hakitoi moja kwa moja mfumo wa kina wa kila hali ya ndoa ya wake wengi ndani ya mgawanyo wa mali, mfumo wa sheria unalazimisha mahakama kuangalia haki za wahusika wote na uhusiano wa mchango wa kila mmoja. Kwa hiyo, pale mali ilipatikana katika kipindi cha ndoa ya wake wengi, mahakama haiwezi kufanya mgawanyo kana kwamba kulikuwa na mke mmoja tu. Lazima ichunguze wakati wa upatikanaji wa mali, ni mke yupi au wake gani walihusika kwa mchango, na kwa kiwango gani. Hili ni eneo nyeti linalohitaji ushahidi makini zaidi kuliko hisia za kijamii au madai ya jumla. (Tanzlii)
Kwa vitendo, mchakato wa mahakama huwa na hatua kadhaa za kisheria na za ushahidi. Kwanza, upande unaodai mgawanyo wa mali lazima uwe na msingi wa ndoa inayotambulika kisheria au mazingira yanayoruhusu madai hayo ndani ya mashauri ya ndoa. Pili, mali zinazobishaniwa lazima zitajwe kwa uwazi. Tatu, ushahidi wa namna mali zilivyopatikana au kuboreshwa huletwa. Nne, kila upande huonyesha mchango wake, iwe wa fedha, mali, au kazi. Tano, mahakama huangalia uwepo wa watoto, madeni, na hali ya familia. Mwisho, huamua kama mali igawanywe kwa asilimia, iuzwe na mapato yagawanywe, au apewe mmoja na mwingine alipwe fidia ya sehemu yake. Mfumo huu unaonyesha kwamba mgawanyo wa mali si jambo la sentensi moja; ni tathmini ya kina ya ukweli wa maisha ya ndoa. (TanzLII)
Jedwali lifuatalo linaonyesha kwa ufupi mambo makuu ambayo mahakama huzingatia:
| Kigezo | Mahakama huangalia nini | Athari kwenye mgawanyo |
|---|---|---|
| Aina ya mali | Ilipatikana lini na vipi | Huamua kama ni mali ya ndoa au la |
| Mchango wa fedha | Nani alilipa, alinunua, au alijenga | Huongeza uzito wa madai ya mgawo |
| Mchango wa kazi | Kazi za nyumbani, malezi, kilimo, biashara ya familia | Hutambuliwa kama mchango halali |
| Mali ya kabla ya ndoa | Iliboreshwa kwa kiasi gani wakati wa ndoa | Inaweza kuingia kwenye mgawanyo |
| Madeni ya familia | Yalikopwa kwa faida ya nani | Hupunguza au kubadili uwiano wa mgawanyo |
| Watoto | Mahitaji ya makazi na ustawi wao | Huathiri namna amri ya mgawanyo inavyoundwa |
| Ushahidi | Hati, risiti, mashahidi, historia ya mali | Bila ushahidi, madai yanaweza kushindwa |
Kwa upande wa mtazamo wa kijamii, sheria hii ina umuhimu mkubwa kwa sababu inatambua kwamba maisha ya ndoa ni ushirikiano wa kiuchumi hata pale si kila mchango unaingia benki kwa jina la wote wawili. Mwanandoa mmoja anaweza kuwa anaonekana kama “mtafutaji” kwa sababu anapokea mshahara au anaendesha biashara, lakini mafanikio hayo yanaweza kuwa yamewezekana kwa sababu upande mwingine alibeba mzigo wa nyumbani, watoto, na utulivu wa familia. Ndiyo maana mahakama za Tanzania zimesisitiza mara nyingi kwamba mchango haupaswi kufasiriwa kwa macho ya fedha pekee. Huo ni mwelekeo muhimu katika kulinda haki za wanandoa wote wawili, hasa pale ambapo mgawanyo wa kijinsia wa majukumu ulikuwa umejengwa kwenye maisha ya ndoa. (TanzLII)
Lakini pamoja na ulinzi huo, mahakama bado haifanyi maamuzi kwa hisia. Inahitaji ushahidi wa kuonyesha kwamba mchango huo ulihusiana kwa namna halisi na upatikanaji au maendeleo ya mali. Kwa mfano, mtu akidai haki kwenye biashara ya mwenza, ataongeza nguvu ya madai yake kama ataonyesha kwamba alishiriki kuiendesha, aliweka mtaji, alisimamia mauzo, aliendesha hesabu, au aliwezesha kwa namna nyingine inayotambulika. Vivyo hivyo, madai ya nyumba yanakuwa imara zaidi kama kuna ushahidi wa kushiriki kwenye ujenzi, ukarabati, ulipaji wa mkopo, au usimamizi wa mradi. Hivyo, kanuni ya jumla ni hii: kila mchango unawezekana kutambuliwa, lakini unatakiwa kuonyeshwa kwa namna inayoweza kuthibitishwa. (TanzLII)
Hitimisho lake ni kwamba sheria za Tanzania kuhusu mgawanyo wa mali kwa wanandoa hazijajengwa juu ya kanuni moja nyembamba kama “mali ya mwenye jina” au “nusu kwa nusu kila mara.” Zimejengwa juu ya kanuni pana ya haki ndani ya ndoa. Mahakama huamua baada ya kuangalia kama mali ni ya ndoa, mchango wa kila upande ulikuwa upi, kama kulikuwa na madeni ya familia, mahitaji ya watoto ni yapi, na kama kuna mali ya kabla ya ndoa iliyoboreshwa kwa juhudi za pamoja. Ndiyo maana kesi mbili zinaweza kuwa na matokeo tofauti hata kama zote zinahusu nyumba, biashara, au ardhi. Kinachobadili matokeo ni ushahidi na mazingira ya kweli ya maisha ya wanandoa. (TanzLII)
Kwa sentensi moja rahisi: katika Tanzania, mahakama haiulizi tu nani anamiliki mali kwa jina, bali huuliza nani alichangia kuipata, kuiboresha, au kuiendeleza ndani ya ndoa. Hapo ndipo uamuzi wa mgawanyo huanzia, na hapo ndipo haki ya kila upande hupimwa. (TanzLII)
Ninaweza kuibadilisha sasa kuwa toleo la blogu lenye SEO title, meta description, intro ya kuvutia, na maswali ya mara kwa mara bila mtindo wa kisheria mzito.